Speelrecht

Column in eigenWijs 45, tijdschrift voor pedagogisch medewerkers van Kinderopvang Humanitas

Kleuters die met vier jaar naar de basisschool komen en geen woord Nederlands spreken, beginnen met een achterstand. Datzelfde geldt voor kinderen die tot hun vierde jaar bijvoorbeeld alleen Volendams gesproken hebben. Ik was ooit op een basisschool in Volendam waar ze druk waren met het aanleren van de Nederlandse taal aan deze Hollandse kinderen. Want hun kippetje is eigenlijk een eendje, wat zij poeier noemen, vindt de rest van Nederland meel en ze gaan op schievakantie.

Er is geen twijfel mogelijk dat het goed is als kinderen al op jonge leeftijd in aanraking komen met de Nederlandse taal. Dat voorkomt achterstanden op latere leeftijd. Maar alle driejarigen verplicht naar school…? Het idee van PvdA-leider Diederik Samsom doet heel wat stof opwaaien.

Wat gaan die driejarige daar op school dan doen? Dat is de cruciale vraag. Nog steeds vinden wetenschappers geen aantoonbaar effect van programma’s voor voor- en vroegschoolse educatie (VVE). Kinderen zijn op die leeftijd nog helemaal niet rijp voor schoolse programma’s. Toch zitten op de basisschool kleuters steeds vaker aan tafeltjes, te werken aan een taalprogramma of ze zijn in stilte bezig met de Citotoets.

‘We moeten het spel van kinderen veel serieuzer nemen’, zegt de nieuwe lector Jonge Kind aan de iPabo, Annerieke Boland. ‘Jonge kinderen leren in informele situaties. Ze leren niet om het leren, maar door te doen. Ze leren spelend, in een betekenisvolle context, waar het leven zelf centraal staat.’ (Management Kinderopvang 1/2 2015)

Ze pleit voor de bouwhoek en de huishoek, voor een rijke, stimulerende leeromgeving, waar kinderen zelf initiatief kunnen nemen. Interactie met de volwassene zorgt ervoor dat er echte gesprekken op gang komen.

De discussie moet dus niet gaan over al of niet leerplicht op driejarige leeftijd, maar over het aanbod aan jonge kinderen. Langzamerhand zie je op pabo’s meer aandacht voor de speciale behoeften van deze groep. Leerkrachten kunnen voor een specialisatie Jonge Kind kiezen. Maar het blijft een onderdeel van een brede pabo-opleiding.

De echte specialisatie in jonge kinderen vind je in de kinderopvang. Pedagogisch medewerkers begeleiden kinderen van baby tot dreumes, van peuter tot 4-jarigen. Zij zien hoe kinderen de enige dag wel kunnen wat ze de vorige dag nog niet konden en soms de dag erna toch weer even niet. Ieder op zijn eigen tempo. Zonder dat daar meteen een diagnose ‘achterstand’ aan hangt.

Aleid Truijens pleit in de Volkskrant voor ‘speelrecht’ voor kinderen. ‘De magische tijd dat een kind, met één oog dichtgeknepen, totaal opgaat in een zelf verzonnen schaduwwereld duurt maar zo godvergeten kort. Daarna helpt de werkelijkheid hen ruw uit de droom. Laten we dat moment zo lang mogelijk uitstellen.’

Leerplicht voor driejarigen

Column in Management Kinderopvang, april 2015

Heeft PvdA-partijleider Diederik Samsom gelijk als hij de discussie weer eens aanzwengelt over leerplicht voor driejarigen? Als het gaat om dit onderwerp wordt de handschoen altijd onmiddellijk opgenomen. Pedagogen en oud-Klossers buitelen over elkaar heen om te vertellen dat het aanbod van jonge kinderen niet te veel gestuurd moet worden door het onderwijs, dat het nu al te veel gebeurt. En gelijk hebben ze.
Samsom heeft echter wel het jonge kind weer op de kaart gezet. Iets wat de kinderopvang steeds maar niet lukt. Samsom onderstreept het belang van een goede ontwikkeling van jonge kinderen. Oké, zijn oplossing is niet ieders oplossing.
De kinderopvang moet er echter wel voor waken om zich af te zetten tegen het onderwijs, om gepositioneerd te worden tegenover het onderwijs. Net nu de kinderopvang het onderwijs steeds vaker aan zijn zijde heeft. Zo was daar op de bijeenkomst in het kader van de Week van het Jonge Kind (half april) naast talloze sprekers uit de wereld van de kinderopvang, ook Rinda den Besten, voorzitter van de PO-Raad. De Brancheorganisatie Kinderopvang, de MOgroep en de PO-Raad trekken samen op in hun verzoek om meer speelruimte om kinderen een goede start te geven (‘Geef kinderen meer ruimte’).
Dat levert meteen een karikaturale voorstelling van zaken op bij radiozender BNR. Die vertaalt het voorstel ‘Geef kinderen de ruimte’ als volgt: ‘als het aan de PO-Raad ligt, gaan alle baby's naar de opvang’. BNR deed een peiling en wonder boven wonder negentig procent van de stemmers was het oneens met deze opvatting: ‘idiootste plan dat ik ooit heb gehoord’, ‘zo creëren we onthechte kinderen’ ‘belachelijk, ik ging vroeger ook niet naar opvang en het ging goed op school’.
Den Besten meent dat het versnipperde stelsel van kinderopvang, voorschool, peuterspeelzaal en twee dagen opa en oma ‘slecht is voor de ontwikkeling van een kind’. En heel genuanceerd: ‘In de opvang komen geen schoolbanken te staan. Wat je je niet moet voorstellen is dat we al schooltje gaan spelen met die hele kleine kinderen, maar dat de kwalitatief doorgaande lijn naar de basisschool gelegd is.’
Je kunt nu al heel veel doen aan een doorgaande ontwikkeling van jonge kinderen tot zes jaar. Er zijn al heel wat brede scholen/IKC’s, verspreid over het hele land, die dat aantonen. Zij hebben het niet over een stelselherziening, maar werken gewoon praktisch samen op de werkvloer. Soms als antwoord op krimp, soms uit financieel oogpunt, maar altijd ook en vooral om de ontwikkeling van kinderen te versterken en te verbeteren.
Het veld doet zijn werk. Laat de politiek zorgen dat ze alle kinderen bereiken. Af en toe een kooltje op het vuur door te dreigen met leerplicht voor driejarigen is misschien helemaal niet zo’n gek idee van Diederik Samsom.

Voor school

Column in Management Kinderopvang, maart 2015

Twee berichten uit het nieuws van januari/februari. De Algemene Vereniging van Schoolleiders (AVS) peilde wat haar leden denken over de toekomst van het onderwijs. Achthonderd schoolleiders deden mee. Twee derde verwacht dat basisscholen naar een vorm van integraal kindcentrum zullen gaan. Het onderwijs zal er in de toekomst heel anders uitzien, denkt een meerderheid. ‘Meer integraal, voor kinderen van 0 tot 18, op verschillende plekken en op verschillende manieren. Vanuit het stelsel dat van 7 tot 7 op alle momenten en op alle tijden leren aan de orde is.’ (bron: website AVS)
Het tweede nieuwsbericht: Uitkeringsinstantie UWV verwacht dit jaar een verdere verbetering van de arbeidsmarkt door de aantrekkende economie. Voor het eerst in jaren zal het aantal banen van werknemers weer groei vertonen, blijkt de arbeidsmarktprognose van het UWV. ‘Maar het aantal banen in de zorg- en welzijnssector blijft nog achter als gevolg van het beleid en de bezuinigingen in de sector.’
Wat hebben die twee berichten me elkaar te maken? Voor een IKC heeft men een florerende kinderopvang nodig. Steeds minder kinderen gaan naar een voorschoolse voorziening. De kinderopvang wacht er met smart op dat de dalende trend weer een horizontale lijn wordt, weer een opgaande lijn wordt. Maar ondertussen verliest ze marktaandeel aan opa en oma en de buurvrouw. Het op handen zijnde nieuwe financieringsstelsel brengt nieuwe onrust met zich mee. Wijzigingen van of onduidelijkheid over de financiering heeft altijd negatieve gevolgen voor de vraag met zich meegebracht. Een grotere kans dus op minder snel herstel van de kinderopvangmarkt.
Is de kinderopvang straks nog een speler in de ontwikkeling van IKC’s? En wat is zo’n  IKC zonder kinderen in de voorschoolse periode. Wat komt er terecht van het zo vroeg mogelijk volgen van kinderen en de gezinnen waaruit ze komen, zo vroeg mogelijk bijsturen waar dat nodig is?
Kindercentra 2020 pleit voor ontwikkelrecht voor alle kinderen, van een aantal uren per week. Landelijk beleid daarvoor is nog ver weg, maar er zijn gemeenten die dat nu al regelen. Waar een wil is, is een weg tenslotte. Zolang minister Asscher geen verdere stappen zet, is het aan de lokale overheid om te zorgen voor haar kinderen. Want als kinderen zich goed ontwikkelen op jonge leeftijd, betaalt zich dat later terug, zegt lector Jonge Kind Annerieke Boland (zie elders in dit nummer). Dat vraagt dus van gemeentebesturen een visie op de lange termijn. Maar ook  schoolbesturen moeten uitdragen dat leren en ontwikkelen niet pas beginnen op de basisschool en dat een voorschoolse voorziening heel waardevol is.

De nieuwe iPad: een boek

Column in eigenWijs 44, tijdschrift voor pedagogisch medewerkers van Kinderopvang Humanitas

Welke school kiezen Amerikaanse softwareontwikkelaars, technische medewerkers of zelfs een vice-president van computerbedrijven als Google, Apple en Facebook voor hun eigen kinderen? Een Steve Jobsschool? Mis, een vrijeschool, waar kinderen tot de zevende klas geen computer aanraken. Zo staat te lezen in Seizoener, het tijdschrift voor de vrije scholen (herfst 2013).

Maurice de Hond noemt zijn iPad-scholen Steve Jobsscholen, maar de kinderen van Steve Jobs mochten niet aan de iPad komen. Zij lazen boeken. De Duitse psychiater Manfred Spitzer beweert in zijn bestseller ‘Digitale dementie’ dat een kleuter met een iPad pure kindermishandeling is. Onderzoekers van de Universiteit van Californië ontdekten dat kinderen die geen elektronische gadgets mochten gebruiken, beter gedrag en sociale vaardigheden vertoonden dan kinderen die dat wel gebruiken. 

Het zijn zomaar wat berichten uit de media van de afgelopen maanden. Iedere beweging heeft zijn tegenbeweging. En die komt op gang nu kinderen niet alleen op de Steve Jobs-scholen, maar op zo’n beetje iedere basisschool achter de computer of iPad zitten. Dus ben je weer hip als je teruggaat naar het ouderwetse handwerk, van schrijven met een pen en lezen in een boek.

Maria Montessori legde ooit de basis van het Montessorionderwijs met zelf ontwikkeld lesmateriaal. Daarmee konden kinderen leren rekenen, schrijven en ruimtelijk inzicht verwerven. ‘Ze maakte houten bordjes met schuurpapieren letters om via de tastzin de fijne motoriek van het schrijven op te pikken. Ze ontwierp gouden staafjes met één, tien, honderd, duizend gouden bolletjes eraan om getallen te ontdoen van hun abstractie’, aldus een artikel in Trouw (23 september). Zij wist toen al wat de onderzoekers van Yale recent concludeerden: ‘Handmatig schrijven, de pure handeling van het neerzetten van letters, leert je te focussen op wat belangrijk is.’

Het Montessorionderwijs bestaat honderd jaar in Nederland en is dus nog steeds helemaal van deze tijd. Denk je. Niets daarvan, op veel Montessorischolen heeft ook de computer en de iPad zijn intrede heeft gedaan. Vaak onder druk van de ouders. Dat blijkt uit de diverse reportages die vanwege dit honderdjarige jubileum in de media verschijnen. Maria zou er haar goedkeuring aangeven, verdedigen leerkrachten en directeuren deze keuze. Want Maria was vooruitstrevend. Daarmee maken ze zich er wel erg gemakkelijk vanaf.

De iPad is geen wondermiddel. Dat mag wel duidelijk zijn. De iPad-loze school overigens ook niet. Aandacht voor motorische vaardigheden en handwerk wel. In de kinderopvang zien we weliswaar wel iPads, maar gelukkig nog geen iPad-opvang. Gelukkig blijven medewerkers in de kinderopvang veel aandacht geven aan de ontwikkeling van de fijne en grove motoriek van kinderen.

Ons een zorg

in Management Kinderopvang 1-2 2015

De jaarwisseling brengt traditiegetrouw veel trendwatchers op de been. Het grote thema van 2015 is de decentralisatie van de zorg. De overheveling van zorgtaken naar de lokale overheid brengt veranderingen en daarmee onrust. Omdat die decentralisatie gepaard gaat met grote bezuinigingen wordt er een groter beroep gedaan op de zelfredzaamheid van mensen. Dat is voor de ene trendwatcher een positieve ontwikkeling, de ander zet er vraagtekens bij.

Toekomstvoorspeller Adjiedj Bakas is van de optimistische soort. Op Radio 1 heeft hij het over kansen, over het ontstaan van vormen van saamhorigheid, over een warmere samenleving. ‘Rijkdom die de armoede oplevert’, vat de interviewer het samen (Tros Nieuwsshow 3 januari). Door de robotisering gaan we naar een tijd dat mensen drie dagen werken en de rest van de week zorgen ze voor senioren en kinderopvang, zo voorspelt Bakas. Daarvoor krijgen mensen dan een basisloon, omdat ze taken van de overheid overnemen.

Journalist Bas Blokker zet in NRC Handelsblad (3 januari) vraagtekens bij deze zelfredzaamheid van mensen. Het wordt allemaal verkocht onder het motto van maatwerk en modernisering, maar dan wordt er weer iets ‘omlaag bezuinigd of afgeschaft’. 2015 wordt het jaar van de ‘definitieve D66-isering van Nederland’, voorspelt hij, samen met Martijn Lampert van onderzoeksbureau Motivaction. ‘D66’ers zijn tot optimisme in staat. Zij zijn vaker dan gemiddeld hoger opgeleid. Ze vinden altijd hun weg wel. De vraag is: is deze zelfredzame, zelfbewust vrije denker in staat om zich in te leven in minder zelfredzame groepen?’

Waar blijft in deze voorspellingen de kinderopvang? Zelfredzaamheid, eigen kracht, participatiesamenleving, zorgen voor elkaar. Het zijn termen die afgelopen jaar gemeengoed zijn geworden en die niet wijzen richting een professionele kinderopvang. Maar wie zorgt ervoor dat mensen zelfredzaam worden? Er worden steeds hogere eisen aan het onderwijs gesteld. Maar de ontwikkeling van kinderen begint niet pas bij vier jaar.

‘Hoe creëren we een optimaal opvoed- en onderwijsklimaat van 0 toto 12’ is de ondertitel van het boek van Childcare International en Kinderopvang Humanitas ‘OpStap naar 2024’. Ook hier een visie op de toekomst, van wetenschappers uit allerlei vakgebieden en uit binnen- en buitenland. Kinderopvang is meer dan opvang van kinderen en de overheid moet daarvoor de regie nemen, is de conclusie van de wetenschappers in OpStap.

‘Uw kind, ook ons een zorg’ was de slogan van kinderopvangorganisatie H3O en kreeg daarvoor een prijs voor de slechtste slogan van 2014 (AD 15-12). Uw kind ons een zorg, lijkt ook de overheid afgelopen jaren te zeggen. Het is aan de kinderopvang om duidelijk te maken dat de ontwikkeling van kinderen wel degelijk een zorg van de overheid moet zijn.

Jonge kind

 in Management Kinderopvang 12 2014

Het jonge kind staat weer volop in de belangstelling. Niet alleen in de branche, maar ook daarbuiten. In de politiek bijvoorbeeld. D66-kamerlid Van Weyenberg (nee, geen familie) loosde namens GroenLinks, PvdA en SP eind oktober een motie door de Kamer over voorzieningen voor het jonge kind. De motie verwijst naar een SER-advies van 2011 over de ‘tijdsknelpunten van werkenden bij de combinatie van werk en privé’ en naar ‘voortschrijdend wetenschappelijk inzicht over de ontwikkeling van jonge kinderen’. Ook refereert het aan de landen om ons heen waar kinderopvang ‘niet alleen een arbeidsmarktinstrument is, maar ook een ontwikkelfunctie dient.’

D66 wil een vervolgadvies van de SER over de inrichting van de voorzieningen voor jonge kinderen.

Een gedachtegang die de hele kinderopvangbranche kan steunen, lijkt mij, en die ook mooi aansluit bij tal van nieuwe initiatieven, zoals Kindcentra 2020. Dat geldt niet voor de opvattingen die VVD-politica Brigitte van den Burg ventileerde in het Eindhovens Dagblad (2 november). Zij pleit voor een taaltoets voor alle tweejarigen op het consultatiebureau. Dat is natuurlijk geen nieuw VVD-standpunt, want in het verkiezingsprogramma stond al dat 3-jarigen verplicht een taaltoets moeten doen voor ze naar de basisschool gaan. Peuters die het Nederlands niet goed genoeg beheersen zouden bijles moeten krijgen voor ze naar school gaan. Het moet nog vroeger, vindt Van den Burg nu.

Hoe betrouwbaar zijn toetscores op deze leeftijd? Niet, zeggen wetenschappers. Hoe maakbaar is het jonge kind? Nauwelijks, zeggen onderzoekers. Ook deze maand weer liet een onderzoek naar VVE weinig resultaat zien. De onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen schatten dat er per jaar ongeveer 400 miljoen euro gemoeid is met Vroeg- en Voorschoolse Educatie. Zij zagen echter geen enkel effect van de programma's terug in de Citoscores in groep 2 en 5.

Toch zijn er ook positieve resultaten te melden. De kwaliteit van welk programma dan ook hangt namelijk vooral af van de man of vrouw voor de groep, de pedagogisch medewerker en de leerkracht dus. Het is goed dat daar steeds meer aandacht voor komt. Bijvoorbeeld met een initiatief als Pact (zie elders in dit nummer).

Jammer is alleen dat de samenleving de pedagogisch medewerker nog slecht in beeld heeft. Heeft de leraar last van een slecht imago, de pedagogisch medewerker nog veel meer. Onderwaardering geldt voor beide beroepsgroepen, maar aandacht krijgen leraren genoeg. We wachten daarom op een motie over de versterking van de beroepsgroep pedagogisch medewerkers. Als we steeds meer van kinderen verwachten, laten we hun dan ook de beste begeleiding geven die er mogelijk is. 

Dumpen

in Management Kinderopvang 11 2014

Wie een beeld wil krijgen van het ‘gesundes volksempfinden’ leest de website van de Telegraaf. Naar aanleiding van het bericht ‘Meer invloed op de kinderopvang’ gaan lezers weer eens helemaal los. Niet over de uitbreiding van de inspraak, maar over wel of geen kinderopvang.

Guurt99: ‘Ik zie (en hoor) hier achter dagelijks huilende baby's die in die "konijnenhokjes" gehouden worden op het dagverblijf. We vinden het blijkbaar heel normaal. Blijkbaar zijn werken voor luxegoederen belangrijker dan de band met je kind en de opvoeding ervan. Waar zijn we toch mee bezig...’ Hij krijgt 25 duimen omhoog en 13 omlaag. Zo ligt de verhouding tussen like en dislike steeds weer.

Judith027 krijgt negentien keer bijval en vier keer een duim omlaag met haar ‘Hoe kun je als ouders nu de opvoeding helemaal overlaten aan het kinderdagverblijf? Tot hoever gaat dit? Als het crimineeltjes worden zeker de schuld van het kinderdagverblijf en kan de ouder een schadeclaim eisen; is dit de volgende stap?’

Noor: ‘Opvoeden? Als ze thuis komen gaan ze eten en naar bed, ‘s morgens is het haasten om het kind te dumpen bij de opvang.

Het woord dumpen komt talloze malen voor in de reacties. Dumpen doe je op de kinderopvang. Nooit gehoord dat ouders een kind op school dumpen, op de peuterspeelzaal, de tennisbaan of bij opa en oma. Opa en oma die passen op.

En de tirade op de website gaat naadloos over in een opwinding over slechte opvoeding. Rudolfus: ‘Zie steeds vaker kinderen met arrogant gedrag, geen respect voor volwassenen en schreeuwend en gillend over straat rennend tot laat in de avond en irritant gedrag vertonen. Kortom, het moderne kroost heeft overal maling aan dankzij de moderne "alles kan en alles mag"-opvoeding van de ouders.’

Natuurlijk zijn er ook tegengeluiden. Van NV3 bijvoorbeeld. ‘Mijn kinderen hebben allemaal op het KDV en de BSO gezeten en kan alleen maar adviseren om datzelfde te doen. Het zijn NETWERKORGANISATIES en mijn kinderen kennen nu iedereen van hun leeftijd in het dorp waarin ik woon. Op een BSO komen kinderen van verschillende scholen en op een KDV leren ze -zeker als enig kind- sociale vaardigheden die thuisblijvende enig kinderen altijd zullen ontberen.’

Opvallend is dat dit zo’n beetje de enige reactie is die in goed Nederlands is geschreven. Daaraan zie je dat er een grote scheiding is tussen hoog- en laagopgeleid Nederland. Het potentieel ligt dus bij deze laatste groep. Eerste actie van de kinderopvang: geen hoogdravende verhalen over pedagogiek en ontwikkelingsstimulering, maar zorg dat ze eens een kinderdagverblijf van binnen zien.