dinsdag 10 januari 2012

Einde van de manager

Column in MonnickendamPlus, december 2011

Niemand zou raar opkijken als ik naakt in mijn scootmobiel door het winkelcentrum reed’, zegt een jonge vrouw met multiple sclerose (MS) in NRC Handelsblad (26 november jl.). Waarom niet? Half Amsterdam-Zuidoost heeft haar namelijk al ooit onder de douche gezet. Zo groot is het personeelsverloop onder de organisaties die haar verzorgen. Niet MS, maar zorgstress is wat haar verlamt, zegt ze zelf. ‘Zorgindustrie is Kafka in de polder’ kopt de krant dan ook. De vrouw doet haar verhaal in de rubriek ‘Het laatste woord’. Daarin vertellen terminale patiënten over hun levenseinde. De vrouw gunt ons een blik in een wereld van WAO, WMO, CIZ, CAK, WTCG, CER, PGB-VP, PGB-PV en alle andere afkortingen waar de zorg zo dol op is. Niet alleen is de zorg vreselijk ingewikkeld, haar zorg is ook vreselijk anoniem. Ze twittert erover en krijgt erg veel reacties: ‘ook van mensen die in dezelfde ellende zitten als ik.’
Zo iemand ‘in dezelfde ellende’ komt voor in de nieuwe film ‘Alles van Waarde’ van regisseur en streekgenoot Frans Bromet. De film ging in première tijdens het IDFA-filmfestival en komt volgend jaar in de bioscoop en op tv. Bromet doet in de film verslag van wat hij noemt de managerscultuur. Hij volgt een verpleegkundige en brengt mooi in beeld hoe haar werk veranderd is. Volgens Bromet door toedoen van de managers. Niet langer verpleegt ze mensen, maar ze levert producten: wijkverpleging is product 12, verzorging product 20. En bij ieder product staat een bepaalde tijd. Minuten wel te verstaan, geen kwartieren of halfuren. Met een stopwatch in haar zak gaat de wijkverpleegkundige door de dag.
Maar er is hoop voor Frans Bromet. ‘De laatste manager’ heet het boek van Ben Kuiken (2010) waarin hij het vertrek van de laatste manager aankondigt. Kuiken is journalist en werkte jarenlang bij Management Team (!). Medewerkers kunnen hun werk prima zelf organiseren, schrijft hij. Zijn grote voorbeeld is Buurtzorg.
Buurtzorg is een Nederlands concept en bestaat sinds 2007. Zo’n 4000 verpleegkundigen en ziekenverzorgenden werken onder de naam Buurtzorg, in 380 teams door heel Nederland. De teams zijn zelf verantwoordelijk voor personeel, organisatie en financiën. Daardoor kan de organisatie werken zonder tussenlaag van managers.
Buurtzorg verovert de wereld, meldde de media de afgelopen weken. Te beginnen in Zweden. Daar ging Buurtzorg op 1 december van start. België, Japan en de Verenigde Staten hebben belangstelling. Het einde van de manager is in zicht. Politiek Den Haag helpt eraan mee. Managers moeten een dag voor de klas, aldus een recente motie van de SP.
Droomverhaal

Column in Management Kinderopvang, december 2011

In een ander leven ben ik gemeenteraadslid. Een fractiegenoot stelde onlangs voor een motie te maken om dagarrangementen te bevorderen, door scholen en kinderopvang mee te laten doen aan een proef van OCW. Ik betrapte mezelf op een grote dosis scepsis. ‘Hè nee, geen dagarrangementen’, dacht ik.
Het is het woord dagarrangement, waar ik allergisch voor ben geworden. En het idee van de maakbaarheid van de samenleving wat eruit spreekt. Ik heb veel geschreven over brede scholen. Ik heb vol enthousiasme meegeschreven aan een boek over diverse vormen van dagarrangementen (‘En al was mijn moeder thuis’, SWP 2009). Ik ben er klaar mee. Niet met het idee dat de aansluiting tussen de verschillende voorzieningen beter moet en beter kan. Niet met het idee dat er een goed aanbod moet zijn voor kinderen in de basisschoolleeftijd. Dat is nog steeds het geval, maar met het grote van bovenaf gestuurde plan. Om met de woorden van Anja Hol (BBMP, juli 2011) te spreken: ‘Het idee van hele-dagarrangementen en allerlei aanbod waar kinderen uit kunnen kiezen, is een soort droomverhaal geweest.’
In hetzelfde nummer zegt Yvette Vervoort van het onlangs opgeheven Netwerkbureau Kinderopvang weinig voorbeelden te kennen van geslaagde situaties. Vervoort: ‘Waar het lukt heeft het ermee te maken dat twee mensen, de schooldirecteur en de locatiemanager of directeur kinderopvang, elkaar vinden en zeggen: we gaan het gewoon oplossen.’ Toch vindt ze het geen hopeloze opdracht, want er is de afgelopen jaren al veel in beweging gekomen. ‘En de maatschappelijke ontwikkelingen zijn zo dat het echt wel door zal gaan’, zegt ze.
We leven in een postmoderne tijd, maar nog niet iedereen beseft dat. De tijd van het geloof in de grote verhalen, nieuwe concepten is voorbij. Wat we kunnen doen, is het enthousiasme van onderop aanwakkeren door enthousiaste verhalen door enthousiaste mensen.
Alleen mensen aan de basis zetten wat in beweging. Zo sprak ik een schoolbestuurder die de mobiliteit in zijn basisscholen zo wist te bevorderen dat het bijna aan eigen succes ten onder ging. Terwijl leerkrachten normaal gesproken nauwelijks in beweging zijn te krijgen. Hij deed dat door iedereen die van school was veranderd, zijn enthousiaste verhaal te laten vertellen. Op veel verschillende plaatsen. Dat inspireerde, nam koudwatervrees weg en deed navolgen.
Een betere aansluiting tussen verschillende voorzieningen moet van onderop komen. Op lokaal niveau door enthousiaste mensen. ‘We gaan het gewoon oplossen’ werkt beter dan een droomverhaal. Daar komt nog eens bij dat bij de behandeling van onze motie tijdens de raadsvergadering weinig mensen het ingewikkelde woord dagarrangement begrepen.

dinsdag 8 november 2011

Toezichthouder

column in Management Kinderopvang 11 2011

‘En als u dan geen tijd of zin heeft om zitting te nemen in de klankbordgroep, de ouderraad of de medezeggenschapsraad, dan zie ik u weer over zes jaar, bij de diploma-uitreiking’, zegt de rector van de school van mijn brugklasdochter. Ze zijn er nog steeds, ouders die twee keer in de onderwijscarrière van hun kind op de middelbare school komen: tijdens de open dag en bij de diploma-uitreking. Maar het worden er wel steeds minder, aldus Frederik Smit, dé deskundige op het gebied van de ouderbetrokkenheid. Voor het tv-programma De Avond van het Onderwijs deed hij onderzoek naar ouders en school. Ouders blijken een grotere rol te willen dan ze nu krijgen. Niet alleen als hun kinderen klein zijn, maar ook als ze al pubers zijn (de Volkskrant, 3 oktober jl.).
Hoe kan het dan dat de kinderopvang zo veel moeite heeft om zijn oudercommissies bezet te krijgen? Omdat ouders terecht het gevoel hebben dat ze zo weinig te zeggen hebben. Denk ik.
In het huisblad van BOinK (september/oktober jl.) staat het verhaal van een oudercommissie die de strijd aan ging tegen de uitbreiding van het aantal uren opvang per dag. Ze leverde flinke inspanning en ging tot aan de Klachtenkamer, maar het leidde tot niets. De directie legde de uitspraak gewoon naast zich neer. Zelfs BOinK lijkt het hoofd in de schoot te leggen, blijkens de tekst bij het verhaal. ‘BOinK adviseert oudercommissies voorafgaand aan het adviestraject prijswijzigingen een goede afweging te maken tussen tijd en energie (…) en de verwachte resultaten. Soms kan het beter zijn om zich actief te richten op de verbetering van de pedagogische kwaliteit.’
Medezeggenschapsraden en oudercommissies, ze lopen tegen dezelfde problemen aan. Te weinig tijd, te weinig kennis en te weinig invloed om echt het verschil te kunnen maken. Geen wonder dat veel ouders gedemotiveerd raken en opstappen, concludeert ook BOinK. Hierdoor gaat er nog meer kennis verloren.
De kinderopvangorganisatie, de school, maar ook de hele maatschappij moet zijn toezichthouders koesteren. We hebben genoeg van toezichthouders die als excuus voor het buitensporige salaris van hun directeur, zoals bij het Centraal Orgaan Asielzoekers, verklaren: we kwamen maar vier keer per jaar bij elkaar en hadden helemaal geen tijd om naar het salaris te kijken.
De kinderopvang is geen particuliere sector. Er gaat veel belastinggeld om. Een uitbreiding van uren die door 95 procent van de ouders ongewenst is, is in feite een greep in de staatskas. Koester de (toezichth)ouder die daar actie tegen onderneemt.
Kritische ouders

column in Management Kinderopvang, 10 2011

Dertig procent van de ouders met kinderen in de dagopvang en 31 procent van de ouders met kinderen op de buitenschoolse opvang zegt vanwege de aangekondigde bezuiniging minder af te gaan nemen of helemaal te stoppen met kinderopvang. Dat heeft Intomart uitgezocht voor de Vereniging GoedGeregeld, een belangenvereniging voor werkende ouders.
Dat is slecht nieuws voor de kinderopvang, maar is het ook slecht nieuws voor ouders en kinderen? Minder druk op de beschikbare plaatsen betekent voor ouders meer keus en voor de kinderopvang dat ze meer haar best moet gaan doen. Zoals Corona Koek, directeur van Zo Kinderopvang en woordvoerder van de branchevereniging, terecht opmerkt in De Pers (16 augustus jl.): ‘Ondernemers die eerst lui achterover konden leunen omdat ouders toch wel met hun kind in de rij stonden, moeten nu meer moeite doen om klanten te werven en te behouden.’
Jarenlang moesten ouders, met name in de Randstad, tevreden zijn met ieder beschikbaar plekje. Die tijd lijkt nu voorbij. Ouders kunnen kiezen voor kwaliteit. En dat is goed. Uit eigen ervaring weet ik dat als de nood maar hoog genoeg is, je als ouder je niet-pluis-gevoel onderdrukt.
Kijk naar de hoeveelheid energie die ouders steken in het kiezen van een basisschool of een middelbare school. Het is goed als ze met diezelfde kritische blik naar kinderdagverblijven kijken. Natuurlijk kun je niet alle rampen voorzien. Maar wie serieus onderzoekt, haalt gemakkelijk de ondernemingen eruit die uitsluitend op geld verdienen zijn gericht. En hoe kun je in de kinderopvang meer geld verdienen? Door de personele inzet zo minimaal mogelijk te houden.
Dan hoeven we ook helemaal geen Big Brother in de kinderopvang. Zo noemde Eén Vandaag het idee van Kamp om cameratoezicht toe te passen (3 september jl.). Het is een voorspelbare reactie na ieder drama: meer regels. Maar hoeveel vingerscans zijn er gekomen na de schietpartij op het kinderdagverblijf in het Belgische Dendermonde in 2009? Ik ben er nog niet een tegengekomen.
Tavecchio zet in de uitzending van Eén Vandaag vraagtekens bij cameratoezicht: ‘De vanzelfsprekendheid, de spontaniteit verdwijnt. Terwijl het effect niet zeker is en in ieder geval niet van tevoren onderzocht.’ Ook arbeidsdeskundige Marion Hagenaars vindt het heel ver gaan. Gesprekken van pedagogisch medewerkers worden ook door de camera’s opgenomen, ook gesprekken over privézaken. En Henk Lustig, de nieuwe directeur van ‘t Hofnarretje, zegt: 'We hebben tien groepen op vijf locaties die ongeveer elf uur per dag open zijn. Stel dat je op iedere groep vier camera's hangt, wie bekijkt dan die beelden? En als je die beelden gebruikt omdat er iets mis is, ben je dan niet al te laat?'
Met het verstrijken van de tijd verdwijnt ook het gevoel dat we al het leed voor onze kinderen kunnen voorkomen. Dat zagen we na Dendermonde, na de dood van Jesse Dingemans die doodgeschoten werd in zijn klaslokaal, na de zwemleraar in Vught. Dan zien we alles weer in de juiste proporties. Wat moeten blijven, zijn de kritische ouders.

maandag 26 september 2011

Ethische dilemma’s

column in Eigenwijs 32, tijdschrift voor pedagogisch medewerkers van Kinderopvang Humanitas

Niemand in de kinderopvang kan de zedenzaak in Amsterdam afdoen als: ver van mijn bed. De zedenzaak heeft namelijk verstrekkende gevolgen voor de kinderopvang. Minister Kamp wil bijvoorbeeld permanente screening invoeren. Dat wil zeggen dat alle pedagogisch medewerkers iedere twee jaar een nieuwe VOG moeten aanvragen. Ook moeten alle medewerkers in de kinderopvang met naam en toenaam bekend zijn. Dan kan het ministerie van Veiligheid en Justitie de melding van een relevant strafbaar feit, bijvoorbeeld kindermisbruik, onmiddellijk aan de werkgever doorgeven. Minister Kamp is bovendien voorstander van het zogenaamde ‘vierogenprincipe’, waarbij er altijd minstens twee medewerkers zicht hebben op de groep.
Zijn pedagogisch medewerkers nu voortaan bij voorbaat verdacht? Daar lijkt het wel op. Ze moeten zich daar in ieder geval bewust van zijn. Maar niet alleen de kinderopvang heeft hier last van. Elke branche waarbij kinderen in het spel zijn, moet op haar hoede zijn.
In het onderwijs maakte ik laatst een heftige discussie mee over het onderwerp: mag je ruziënde kinderen uit elkaar trekken. De aanleiding was een officiële klacht van een ouder die vond dat haar kind te hardhandig was vastgepakt. Kinderen niet aanraken, was daarop het devies van de directeur. Hij zette het in een nieuwe gedragscode. Verontwaardiging was zijn deel. ‘Hoe kan dat nou?’, riepen alle juffen en meesters. ‘Dan kan ik mijn vak niet meer uitoefenen.’ Volgens mij was deze directeur erop uit om het vuurtje aan te wakkeren. Opeens was de discussie namelijk ‘all over the place’. Wat kan wel, wat kan niet? Een aai over een bol, een kind op schoot nemen? En tot welke leeftijd kan dat? En als een kind daar eigenlijk niet zo van houdt? En hoe kijken ouders daar tegenaan? Het resultaat is dat iedere leerkracht zich er opeens hevig van bewust is dat niet iedereen dezelfde grenzen heeft.
Het vergroot ook de weerbaarheid van mensen als ze over deze dilemma’s in gesprek zijn gegaan. Met zichzelf, met collega’s, maar ook met ouders. Ik ken een leerkracht in het speciaal onderwijs. Op een ouderavond legt hij altijd uit dat hij bij de hogere klassen voor en na de gym niet in de kleedkamers komt. ‘Maar wat moet ik doen als er oorlog uitbreekt in die kleedkamer’, vraagt hij de ouders. Zonder uitzondering zeggen die: ‘naar binnen gaan’.
Alles weten is alles begrijpen, zeggen ze wel eens. Nou zal niet iedere ouder overlopen van begrip. Maar een pedagogisch medewerker die erover heeft nagedacht, staat waarvoor ze staat. En die weet tegelijkertijd dat het in ethische kwesties vaak niet een kwestie is van zwart of wit.
Ouderen in de media

Lastige jeugd, lastige ouderen

column in Monnickendam Plus

Ouderen en jongeren, ze lijken meer op elkaar dan ze zelf zouden willen. Meer dan ze zelf vaak beseffen. Ik las in deze dagen het nieuwste boek van pedagoog Micha de Winter ‘Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding’. Er is per definitie geen overlast van jongeren zonder buurtbewoners die zich aan hun gedrag storen en erover klagen, schrijft De Winter. Wij bestrijden druk gedrag van kinderen liever met Ritalin, zegt hij, in plaats van dat we ons afvragen of we niet te weinig tolerant zijn voor kinderen met anders functionerende hersenen.
Een dag later las ik een bericht in Trouw over ouderen in verpleeghuizen die rustig gehouden worden door medicijnen. Niet vanwege een medische noodzaak, maar omdat de omgeving daarom vraagt. De onrustige bewoner geeft te veel overlast. Het verpleeghuis heeft te weinig mensen of te weinig ervaring om dat goed aan te kunnen.
Het is te voorspellen dat dat er komende jaren niet beter op wordt. Vanwege bezuinigingen, maar ook omdat die handen aan het bed ergens vandaan moeten komen. Verpleeg- en verzorgingshuizen hebben nu al moeite om voldoende personeel en stagiaires te vinden. En dan is de vergrijzing nog niet eens echt toegeslagen.
Maar welke zestienjarige gaat nog een opleiding in de ouderenzorg volgen? Dat heeft niet alleen te maken met het lage inkomen en de matige werkomstandigheden van verzorgenden. Het heeft naar mijn mening ook te maken uit de weinig solidariteit tussen de generaties.
Buurtbewoners bellen vaak liever de politie dan dat ze op overlast gevende jongeren afstappen en een gesprek met ze voeren. Natuurlijk is er lastige jeugd, zegt De Winter, maar ook veel oudere buurtbewoners met korte lontjes. Hierdoor voelen jongeren zich geen deel meer van de samenleving. In ieder geval zetten zij zich af tegen ouderen.
Ik was laatst bij een bijeenkomst waar zowel boze buurtbewoners als hangplekjongeren aanwezig waren. De jongeren, die toch dapper waren komen opdraven, waren aardig geïntimideerd door de stevige beschuldigingen van verontwaardigde sprekers. Niet alle sprekers waren zich ervan bewust dat ze een opvoedende rol hebben of op zijn minst een voorbeeldfunctie. Ook of misschien wel juist in zo’n debat.
Toch zag je beide groepen aan het eind van de avond met elkaar praten. Voorzichtig werden verbindingen gelegd. En dat is goed, want of het nu op straat is of in het verzorgingshuis, of het nu om jongeren of ouderen gaat meer tolerantie voor elkaars anders functionerende hersenen is nodig.
Solidariteit

column in Management Kinderopvang 8/9 2011

De overheid is geen geluksmachine. Die gevleugelde woorden van onze premier Mark Rutte zijn inmiddels al heel wat geciteerd. Ze tekenen ook het huidige klimaat. Solidariteit is uit. We kunnen weinig meer van elkaar hebben. Micha de Winter zegt in zijn nieuwe boek ‘Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding’: Wij bestrijden druk gedrag van kinderen liever met Ritalin, in plaats van dat we ons afvragen of we niet te weinig tolerant zijn voor kinderen met anders functionerende hersenen. Dagblad Trouw bericht over ouderen in verpleeghuizen die rustig gehouden worden door medicijnen. Niet vanwege een medische noodzaak, maar omdat de omgeving daarom vraagt. De onrustige bewoner geeft te veel overlast.
We kunnen weinig van elkaar hebben en we willen helemaal niet voor elkaar betalen. De zorgverzekering wordt uitgekleed, net als de AWBZ. En waarom moet een ouder elf uur opvang per dag betalen als het kind maar acht uur op het kinderdagverblijf is?
Het Eindhovens Dagblad organiseerde eind juni een debat over de bezuiniging. Ook daar kwam het onderwerp ‘uurtje factuurtje’ aan de orde. Waarom extra uren, vakanties en feestdagen betalen? De kinderopvang moet flexibeler. Peter Notten, directeur van kinderopvangorganisatie Korein, probeerde uit te leggen dat het een groot misverstand is dat de ouder goedkoper uit is als hij per uur betaalt. ‘Het is een ingewikkeld rekenverhaal, maar als je kinderopvangtoeslag meetelt, is factureren per dagdeel uiteindelijk goedkoper.’
Als je een zomerhuisje huurt en vanwege de regen twee dagen eerder naar huis gaat, betaal je zonder mokken de weekhuur. Je hypotheek maak je zonder aarzelen over. Ook al ben je de meeste uren van het jaar aan het werk of op vakantie. Van de kabelexploitant vraag je geen restitutie als je alleen geïnteresseerd bent in Nederland 1, 2 en 3. De sportschool eet een extra boterham van alle mensen die na het enthousiasme van de eerste drie weken niet meer op komen dagen. En iedere ouder snapt dat de plek die op de dagopvang vrijkomt als zij om half vijf hun kind halen, geen geld meer opbrengt. Iedere ouder begrijpt dat je je kind niet stalt bij een parkeermeter. Dus hoezo moet het flexibeler.
Natuurlijk is het vervelend wanneer je als leerkracht vakantieopvang moet betalen als je de hele zomer zelf voor je kinderen zorgt. Natuurlijk kan er nog veel beter. Bijvoorbeeld het afschaffen van het uurtarief en het overstappen op een dagdeeltarief. Kan de branche daarvoor geen lans breken bij de Belastingdienst?